%5 Dekstroz + %0,9 NaCl (D5 NS, Dekstrozlu Serum Fizyolojik)

%5 Dekstroz + %0.9 NaCl (D5 + SF / D5 Normal Salin); 154 mmol/L sodyum ve klor ihtiva eden izotonik bir sodyum klorür bazının, 50 g/L dekstroz ile kombinasyonundan oluşan, in vitro (şişede) belirgin şekilde hipertonik (~560 mOsm/L) bir solüsyondur. İnfüzyonun ardından glukoz hücre içi metabolizmaya katılarak hızla tüketilir; bu nedenle sıvının in vivo (vücut içi) nihai etkisi saf %0.9 NaCl (Serum Fizyolojik) yüklemesiyle eş değerdir. Temel amacı, serbest su/açlık kalorisi desteği ile intravasküler volüm replasmanını bir arada sunmaktır. Ancak barındırdığı yüksek klor yükü nedeniyle modern cerrahi kılavuzlarında rutin postoperatif idame ve resüsitasyondaki yeri sınırlandırılmış; yerini dengeli kristaloidlere bırakmıştır.

Genel cerrahi ve kritik bakım pratiğinde, perioperatif sıvıların seçimi rastgele bir alışkanlık olmaktan çıkıp spesifik patofizyolojik hedeflere göre planlanmalıdır. %5 Dekstroz + %0.9 NaCl solüsyonu, uzun süreli açlık durumlarında protein katabolizmasını ve açlık ketozisini frenlemek amacıyla glukoz desteği sağlarken, aynı zamanda ekstrasellüler sıvı kayıplarını karşılamayı hedefler. Ancak, bu iki fonksiyonlu yapının arkasında ciddi metabolik ve elektrolit riskleri barınmaktadır.

1. Bileşimi ve Fizikokimyasal Özellikleri

• Her 1 Litrede:
  • Dekstroz (Glukoz): 50 gram
  • Kalori: 170 kcal/L (Glukoneogenezi baskılamak ve azot kaybını azaltmak için asgari karbonhidrat desteği)
  • Sodyum (Na⁺): 154 mmol (Plazma değerine [135-145 mmol/L] yakın, izotonik sodyum yükü)
  • Klorür (Cl^-): 154 mmol (Plazma fizyolojik sınırının [98-106 mmol/L] çok üzerinde yük)
• Diğer İçerik: Potasyum, kalsiyum, bikarbonat veya tampon içermez.
• Sınıf - Tonisite: Şişede hipertonik, vücutta izotonik
  • In Vitro (Şişedeki) Ozmolarite: ~560 mOsm/L (Elektrolitlerin 308 mOsm/L'si ile glukozun 252 mOsm/L'sinin toplamı. Belirgin Hipertonik)
  • In Vivo (Vücuttaki) Net Etki: İzotonik Dağılım. Glukoz insülinle hücre içine girdikten sonra damar yatağında kalan 154 mmol/L Na⁺ ve Cl^- molekülleri, sıvının ekstrasellüler kompartmanda (izotonik salin gibi) kalmasını sağlar.

2. Klinik Endikasyonları ve Kullanım Alanları

1. Eş Zamanlı Volüm Açığı ve Karbonhidrat İhtiyacı Durumları: Oral alımı tamamen kapalı olan, belirgin gastrointestinal veya renal sodyum-su kaybı (örneğin yüksek debili fistüller, nazogastrik dekompresyon kayıpları) yaşayan ve aynı zamanda beslenme desteği alamayan kritik hastaların resüsitasyon ve erken replasman aşamalarında seçici olarak endikedir.
2. Açlık Ketozisinin ve İntrasellüler Katabolizmanın Sınırlandırılması: Perioperatif dönemde hastanın glikojen depoları tükendiğinde vücut, yağ asitleri ve amino asit yıkımına yönelir. D5 SF barındırdığı glukoz sayesinde ketoasidoz gelişimini önler ve cerrahi strese bağlı kas/protein yıkımını (negatif azot dengesini) stabilize etmede köprü görevi görür.

3. Kritik Patofizyolojik Riskler ve Komplikasyon Yönetimi

I. Hiperkloremik Metabolik Asidoz ve Renal Olumsuz Etkiler

Solüsyonun temelini oluşturan %0.9 NaCl, litrede 154 mmol Klor içerir. Tıpkı saf %0.9 NaCl gibi, yüksek klorür içeriği nedeniyle büyük hacimlerde verildiğinde hiperkloremik metabolik asidoz riski taşır.

II. Perioperatif Stres Hiperglisemisi

Cerrahi travma ve anestezi, kortizol, glukagon ve katekolamin deşarjına yol açarak belirgin bir periferik insülin direnci yaratır. Bu cerrahi stres fazında hastaya saatlik yüksek hızda D5 SF verilmesi, şiddetli iyatrojenik hiperglisemiye zemin hazırlar. Hiperglisemi ise lökosit fagositoz fonksiyonlarını bozarak cerrahi alan enfeksiyonu (CAE) riskini artırır ve yara iyileşmesini geciktirir.

III. Sodyum ve Sıvı Yüklenmesi (Doku Ödemi Tehdidi)

D5 SF, litre başına yüksek sodyum yükü taşır. İdame sıvı ihtiyacının tamamının bu sıvıyla karşılanması, özellikle yaşlı, kardiyak veya renal rezervi kısıtlı hastalarda intravasküler volüm yüklenmesine, pulmoner ödeme ve interstisyel doku ödemine yol açar. Gastrointestinal cerrahi geçiren hastalarda barsak duvarındaki ödem, anastomoz hattı perfüzyonunu bozabilir ve postoperatif ileus tablosunu uzatabilir.

4. Özet

%5 Dekstroz + %0.9 NaCl (D5 SF), in vitro hipertonik olmasına rağmen (yaklaşık 560 mOsm/L), glukozun hızlı klirensi ile in vivo evrede izotonik salin davranışı sergileyen iki fonksiyonlu (bifazik) bir kristaloiddir. Volüm desteği sağlarken açlık ketozisini önlemede etkilidir. Cerrahi hastada izotonik kaybı olan hastalarda kullanılabilir (GİS drenajı, yanık eksüdasyonu).

Ancak barındırdığı yüksek klor ve sodyum yükü nedeniyle hiperkloremik metabolik asidoz, doku ödemi ve stres hiperglisemisi oluşturma potansiyeli yüksektir. Modern cerrahi pratiklerinde rutin bir postoperatif idame sıvısı olarak kabul edilmemeli, spesifik endikasyonlar haricinde yerini dengeli kristaloid solüsyonlarına bırakmalıdır (Ringer Laktat, Isolyte S).

Kaynaklar

1. Singer P, Blaser AR, Berger MM, et al. ESPEN guideline on clinical nutrition in the intensive care unit. Clin Nutr. 2019;38(1):48-79. doi: 10.1016/j.clnu.2018.08.037. Pubmed, Journal Website, PDF.
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Intravenous fluid therapy in adults in hospital (Clinical Guideline CG174). London: NICE; 2013. Available from: NICE Official Guideline, PDF.
3. Powell-Tuck J, Gosling P, Lobo DN, et al. British Consensus Guidelines on Intravenous Fluid Therapy for Adult Surgical Patients (GIFTASUP). London: BAPEN; 2011. PDF
4. Soni N. British Consensus Guidelines on Intravenous Fluid Therapy for Adult Surgical Patients (GIFTASUP): Cassandra's view. Anaesthesia. 2009 Mar;64(3):235-8. doi: 10.1111/j.1365-2044.2009.05886_1.x. PMID: 19302633. Pubmed, Journal Website