Hacim (Volüm) Bozuklukları

Yazan: Prof. Dr. Ömer Rıdvan Tarhan

Giriş:

Hacim bozuklukları kapsamında hipovolemi, hipervolemi, dehidratasyon, overhidrasyon ve ilgili kavramları ele alacağız.

Birçok kaynakta (özellikle cerrahi ders kitaplarında) hipovolemi ile dehidratasyonun, hipervolemi ile overhidrasyonun aynı kavramlar olduğu yanılgısı yaygındır. Bu yaklaşım, zaten karmaşık olan konuyu daha da içinden çıkılmaz hale getirir. Fizyoloji kitaplarında ise bu terimler daha net ayrılır. Bu makale, fizyoloji temelli doğru tanımlara dayanarak kavram karmaşasını gidermeyi amaçlar.

Vücut sıvı dengesi bozukluklarını incelerken karşımıza çıkan çok sayıda terim (hipovolemi-hipervolemi, volume depletion-volume overload, dehydration-overhydration vb.) sıklıkla birbirinin yerine kullanılmaktadır. Bu nedenle önce temel terimleri netleştirelim.

Sıvı Dengesizlikleri Terimleri Sözlüğü

Hipovolemi

• Tanım: Kan hacminin azalması anlamına gelir. Damar içi sıvı (plazma hacmi) azalması olarak da tanımlanır.
• Kompartıman: İntravasküler sıvı (plazma) (ekstrasellüler sıvının bir parçasıdır).
• Klinik: Hipovolemik şok ise hipovoleminin en ciddi halidir. Kanama, hipovolemik şokun en sık görülen nedenidir. Hipotansiyon, taşikardi, hipoperfüzyon.

Hipervolemi

Hipervolemi, kan hacminin normalden fazla olması anlamına gelir.

• Tanım: Kan hacminin artması anlamına gelir. Damar içi sıvı (plazma hacmi) artması olarak da tanımlanır.
• Kompartıman: İntravasküler sıvı (plazma) (ekstrasellüler sıvının bir parçası).
• Klinik: Kalp yetmezliği veya böbrek hastalıkları gibi durumlarda görülür. Juguler venöz dolgunluk (JVD artışı), hipertansiyon, pulmoner ödeme neden olur.

Volume Depletion (Volume Deficit)

• Tanım: Ekstrasellüler sıvı hacminin azalmasıdır (hem interstisyel hem intravasküler). Sıklıkla “hipovolemi” ile eş anlamlı kullanılsa da aslında daha geniştir.
• Kompartıman: Ekstrasellüler sıvı (ECF).
• Klinik: Taşikardi, hipotansiyon, şok.

Volume Overload

• Tanım: Ekstrasellüler sıvı hacminin artmasıdır (hem interstisyel hem intravasküler). Sıklıkla “hipervolemi” ile eş anlamlı kullanılsa da aslında daha geniştir.
• Kompartıman: Ekstrasellüler sıvı (ECF).
• Klinik: Ödem, assit, pulmoner konjesyon.

Fluid Depletion (Sıvı Açığı) / Fluid Overload (Sıvı Yüklenmesi)

• Tanım: Bu terimlerin literatürde daha az kullanıldığını görsek de yine de bazı kaynaklarda karşımıza çıkabilir. “Sıvı Açığı / Sıvı Yüklenmesi” terimleri, genel ve belirsiz terimlerdir. Çoğu zaman "volume depletion/overload" ile aynı anlamda (ekstrasellüler sıvı için) kullanılırlar. Ancak bazen tüm vücut sıvılarını kapsayacak şekilde de kullanılabilirler..
• İlgili Kompartman: Genellikle ekstrasellüler sıvı (ECF), bazen tüm vücut sıvısı (TBW).

Dehidratasyon

• Tanım: Vücudun tüm sıvı bölmelerinden sıvı kaybına dehidratasyon denir; bu durum aynı zamanda kan hacmini azaltabilir ve hipovolemik şoka neden olabilir. Sadece su kaybı olur (sodyum kaybı değil). (Guyton 14th, p:299)
• Kompartıman: Total vücut suyu (hücre içi+hücre dışı), özellikle intrasellüler sıvı etkilenir. Hipernatremiye (sodyum yüksekliği) neden olur. Hücre içi dehidratasyon yapar.
• Klinik: Aşırı terleme veya yetersiz su alımı durumunda görülür. Genellikle hipernatremiye neden olur (yüksek sodyum seviyesi). Susama, hipernatremi, hücre içi büzülme.

Overhidrasyon (Overhydration) / Water Intoxication (Su Zehirlenmesi)

• Tanım: Total vücut suyunun aşırı artması (sadece su).
• İlgili Kompartman: Total Vücut Suyu (özellikle intrasellüler sıvı artışı).
• Klinik Önemi: Aşırı su içme veya ADH hormonunun uygunsuz salınımı durumunda görülür. Genellikle hiponatremiye neden olur (düşük sodyum seviyeleri ). Hücre içi ödem yapar, bu özellikle beyin dokusunu etkileyerek beyin ödemine neden olur (baş ağrısı, konfüzyon).

Third Spacing (Üçüncü Boşluğa Sıvı Kaçışı)

• Tanım: Sıvının, damar içi ve interstisyel kompartmanlar dışında, fizyolojik olarak işlev göremeyeceği bir "üçüncü" boşluğa kaçması (periton (karın) boşluğu, bağırsak lümeni, yanık bölgesi).
  • Periton (Karın) Boşluğu: Asit oluşumu.
  • Plevral Boşluk (Toraks): Plevral efüzyon.
  • Perikardiyal Boşluk: Perikardiyal efüzyon. Miktar olarak azdır, vücuttaki sıvıyı eksiltmez ama kalbin fonksiyonunu bozar.
  • Yanık Alanları: Ciddi yanıklarda, hasar gören doku altına büyük miktarda sıvı sızıntısı olur.
  • Bağırsak Duvarı ve Lümeni: Ciddi bağırsak tıkanıklıklarında bağırsak duvarlarında ödem gelişir ve lümene sıvı geçişi olur (bağırsaklar gıdaları ememedikleri gibi bir de içeriye mukus salgılarlar).
• İlgili Kompartman: Ekstrasellüler sıvıdan kaybolur, "üçüncü boşlukta" hapsolur.
• Klinik Önemi: Efektif bir hipovolemiye neden olur. Sıvı vücutta olmasına rağmen dolaşıma katılamaz.