📝 Yazan: Prof. Dr. Ömer Rıdvan Tarhan | 📅 Randevu: Isparta Meddem Hastanesi

Tümör markerleri
Başlıca kullanılan tümör markerleri; tiroglobulin (Tg), kalsitonin, PTH, AFP, CA72-4, CA 19-9, CEA, PSA, CA 15-3, CA 125.

1. Kalsitonin Nedir?

Kalsitonin, tiroid bezinin parafoliküler C hücreleri (kalsitonin hücreleri) tarafından salgılanan, 32 amino asitlik polipeptid yapıda bir hormondur. Ana etkisi, kemiklerdeki osteoklast hücrelerinin aktivitesini inhibe ederek kemik rezorpsiyonunu azaltmak ve böylece kan kalsiyum düzeyini düşürmektir.

Parathormonun (PTH) antagonisti olarak çalışır. Ancak kalsitoninin kan kalsiyum düzenlemesindeki etkisi, PTH ve D vitamini ile karşılaştırıldığında oldukça zayıftır, bu nedenle kalsiyum metabolizma bozukluklarında rutin olarak kalsitonin ölçümü yapılmaz.

2. Normal Değerler

  • Erkek: < 16 pg/mL (bazı laboratuvarlarda < 18 pg/mL)
  • Kadın: < 8 pg/mL (bazı laboratuvarlarda < 10 pg/mL)
  • Yenidoğan: Fizyolojik olarak yüksek (doğumda 50-100 pg/mL)
  • Kronik böbrek yetmezliği (KBY): Hafif-orta yükseklik görülebilir
📝 Pentagastrin ve Kalsiyum Stimülasyon Testleri
Bazal kalsitonin değeri normal sınırlarda ancak medüller tiroid kanseri klinik şüphesi varsa (örn. tiroid nodülü + aile öyküsü, MEN2 şüphesi), pentagastrin ya da kalsiyum stimülasyon testi yapılır.
  • Pentagastrin Testi: 0.5 mcg/kg IV enjeksiyonu sonrası 2. ve 5. dakikalarda kalsitonin ölçülür. 2. ve 5. dakikalarda ölçülen değerin >100 pg/mL olması MTC lehinedir.
  • Kalsiyum Glukonat Testi: 2.5 mg/kg IV kalsiyum sonrası 2. ve 5. dakikalarda ölçülen değerin >100 pg/mL olması MTC lehinedir.

3. Medüller Tiroid Kanseri (MTC) ve Kalsitonin

Medüller tiroid kanseri (MTC), tiroid kanserlerinin yaklaşık %5'ini oluşturur. Tüm MTC vakalarının:

  • %75'i sporadik (rastlantısal, genellikle unilateral)
  • %25'i kalıtsal (RET proto-onkogen mutasyonu)
    • MEN2A, MEN2B
    • Familyal MTC

Prognoz (İyiden Kötüye Sıralama)

  1. Familyal MTC (Ailesel) – en iyi prognoz
  2. MEN2A (Multiple Endocrine Neoplasia tip 2A)
  3. Sporadik MTC
  4. MEN2B – en agresif, en erken yaşta görülür, en kötü prognoz

⚠️ Sporadik vs kalıtsal MTC'de kalsitonin yorumu:

  • Sporadik MTC: Hemen her zaman (%99) bazal kalsitonin yüksektir.
  • Kalıtsal MTC (MEN2A, MEN2B): Vakaların %30'unda bazal kalsitonin normal olabilir! Bu nedenle aile öyküsü veya RET mutasyonu pozitifliğinde, stimülasyon testi veya profilaktik cerrahi gereklidir.

4. Kalsitonini Yükselten Diğer Durumlar (Medüller Tiroid Kanseri Dışı)

  • Nöroendokrin tümörler: Adacık hücre tümörleri (insülinoma, gastrinoma, glukagonoma), karsinoid tümörler (intestinal, gastrik, bronşiyal)
  • Diğer solid tümörler: Akciğer (küçük hücreli), meme, pankreas, prostat kanserleri
  • Benign durumlar: Kronik böbrek yetmezliği (KBY), Zollinger-Ellison sendromu (gastrinoma), pernisiyöz anemi, hiperparatiroidi
  • Fizyolojik durumlar: Gebelik (miadında), yenidoğan dönemi (ilk günlerde fizyolojik yüksek), yaşlılık (hafif yükselme)

📝 CEA ile birlikte kullanım: Medüller tiroid kanserinde CEA (karsinoembriyonik antijen) de sıklıkla yükselir. Kalsitonin ile birlikte değerlendirilmesi önerilir.

  • CEA yüksek, kalsitonin normal ise MTC dışı (ör. foliküler tiroid kanseri) düşünülebilir.
  • Serum CEA'nın anlamlı yükselmesi (örn. 2 kat artış), kalsitoninden bağımsız olarak agresif nüks veya kötü prognoz göstergesi olabilir.

5. Cerrahide Kalsitonin Kullanımı (Tedavi Takibi ve Nüks)

  • Postoperatif (cerrahi sonrası 2-4 hafta): Başarılı total tiroidektomi + lenf nodu diseksiyonu sonrası kalsitonin ölçülemeyecek düzeye (<2 pg/mL) gerilemelidir. Kalsitoninin yarı ömrü 10-15 dakika kadar kısadır.
  • Yetersiz kür: Postoperatif kalsitonin hala anlamlı düzeyde yüksekse (genellikle >10 pg/mL), rezidü tiroid dokusu, loko-rejyonel lenf nodu metastazı veya uzak metastaz varlığını gösterir.
  • Nüks takibi: Ameliyat sonrası saptanamayacak düzeye düşen kalsitoninin yeniden yükselmesi (seri ölçümlerde artış) → nüks (rekürrens) veya uzak metastaz göstergesidir.
  • Kalsitonin yarılanma ömrü: Yaklaşık 10-15 dakika (çok kısa!). Seri ölçümlerdeki düşüş hızı, rezidü doku miktarı hakkında bilgi verir.

⚠️ Progresyon ve takip: Medüller tiroid kanserinde kalsitonin düzeyinin zamanla iki katına çıkma süresi (doubling time) prognostik öneme sahiptir:

  • Doubling time < 6 ay: Kötü prognoz, agresif nüks, hızlı ilerleme
  • Doubling time > 24 ay: İyi prognoz, yavaş ilerleme
  • Kalsitonin yükselme hızını hesaplayın – seri ölçümlerle (3-6 ayda bir) takip edin.

6. Kalsitonin Takibinde Dikkat Edilmesi Gerekenler

  • Kalsitonin + CEA birlikte istenmeli: MTC'de her ikisi de yükselir; CEA'daki yükselme hızı, kalsitoninden daha güçlü prognoz göstergesi olabilir.
  • Anti-kalsitonin antikorları: Nadiren görülür, yalancı yüksekliğe neden olabilir.
  • KBY ve gebelik: Hafif-orta yükselme benign nedenlidir – klinik bağlamda yorumlayın.
  • Progresyon takibi: Kalsitonin düzeyi 150 pg/mL altında ise genellikle tiroid içi sınırlı hastalık; 500 pg/mL üzeri genellikle boyun lenf nodu metastazı; 1000 pg/mL üzeri sıklıkla uzak metastaz (karaciğer, akciğer, kemik).

7. Özet: Medüller Tiroid Kanseri Takibinde Kalsitonin Kullanım Algoritması

  1. Tanı: Bazal kalsitonin + tiroid nodülü USG + gereğinde pentagastrin/kalsiyum stimülasyon testi.
  2. Ailesel (kalıtsal) şüphe: RET mutasyonu analizi (kandan genetik test) + aile taraması.
  3. Cerrahi öncesi: Bazal kalsitonin + CEA ölçümü (prognoz ve cerrahi planlama).
  4. Cerrahi sonrası (2-4 hafta): Kalsitonin + CEA normale dönmeli. Dönmezse rezidü/metastaz araştırılır.
  5. Takip (3-6 ayda bir): Kalsitonin + CEA seri takibi. Doubling time hesaplanır.
  6. Kalsitonin yükselmesi (veya CEA yükselmesi): Boyun USG, boyun/toraks/abdomen BT, gereğinde PET-CT.

8. Kaynaklar

  1. NCBI MeSH Database – Calcitonin
  2. Mayo Clinic Laboratories – Calcitonin, Serum
  3. Medullary Thyroid Carcinoma Guidelines. Anastasios K Konstantakos, MD Clinical Associate Surgeon, Department of Cardiovascular Surgery, Billings Clinic. Medscape (Website). Updated: Oct 09, 2024.

< Tiroglobulin (Tg)

Paratiroid Hormon (PTH) >