AFP (Alfa Feto Protein)

AFP Nedir?

Alfa fetoprotein (AFP), fetal yaşamda albuminin görevini üstlenen, yaklaşık 70 kDa ağırlığında bir glikoproteindir.Fetüste, yolk sac ve fetal karaciğer tarafından üretilir. Doğumu takiben serum düzeyleri hızla azalır. Yetişkinlerde çok düşük seviyelerde bulunur. Hepatosellüler karsinom (HCC) ve bazı germ hücreli tümörlerde (testis, over) yeniden yükselir.

Normal Değer

• Yenidoğan: > 100.000 ng/mL (doğumda çok yüksek)
• 5. ayda: ≈ 150 ng/mL.
• 1 yaş sonunda: Erişkin düzeyine iner (<10 ng/mL)
• Yetişkin normal: < 10 ng/mL (genel kabul gören cut-off değeri, laboratuvara göre 8-15 ng/mL arası değişebilir)

Eşik Değerlerin (Cut-off) Klinik Yorumu

• < 20 ng/mL: Normal veya non-spesifik hafif yükseklik (Hepatit vb.).
• AFP 20-400 ng/mL: "Gri Bölge". HCC, kronik karaciğer hastalıkları veya gebelik. Mutlaka ileri görüntüleme (Dinamik BT/MR) gerektirir.
• AFP > 400 ng/mL: Sirotik zeminde, uygun radyolojik bulgu eşliğinde HCC tanısı için yeterli kabul edilebilir.
• AFP > 1000 ng/mL: Benign durumlarda görülmesi istisnadır; aksi kanıtlanana kadar malignite (HCC veya Germ hücreli tümör) olarak değerlendirilir.

AFP Yüksekliği ile Seyreden Maligniteler

I. Hepatosellüler Karsinom (HCC)

• HCC vakalarının yaklaşık %70'inde AFP yüksektir.
• AFP düzeyi ile tümör boyutu ve evresi doğru orantılıdır.
• Unutulmamalıdır ki; küçük (< 2 cm) ve iyi diferansiye HCC vakalarında AFP normal kalabilir.

II. Germ Hücreli Tümörler

• Testis kanserleri: Non-seminomatöz germ hücreli tümörlerde (embriyonel karsinom, yolk sac tümörü, teratokarsinom) yükselir. Saf seminomlarda AFP yükselmez. Seminomda AFP yükselmez. Seminomda AFP yüksekliği mikst tümör düşündürür.
• Over kanserleri: Yolk sac tümörü (endodermal sinüs tümörü), immatür teratom, mikst germ hücreli tümör.
• β-hCG ile birlikte: AFP + β-hCG kombinasyonu germ hücreli tümörlerin tanı ve takibinde altın standarttır.

III. Diğer Maligniteler

Nadirdir, genellikle metastatik karaciğer tutulumu buşunur

• Mide kanseri (hepatoid varyant)
• Pankreas kanseri
• Akciğer kanseri
• Kolon kanseri (nadir)
• Gallbladder kanseri

Kanser Dışı (Benign) AFP Yüksekliği Nedenleri

• Kronik karaciğer hastalıkları: Siroz (alkolik, HBV, HCV, kriptojenik), kronik aktif hepatit, akut hepatit, alkolik hepatit, hepatik nekroz (AFP, rejenerasyon döneminde yükselebilir)
• Gebelik: AFP, fetal kaynaklıdır, maternal serumda yükselir – doğum sonrası normalleşir
• Yenidoğan dönemi: Fizyolojik yükseklik
• Herediter Hastalıklar
  • Ataksi telenjiektazi (immün yetmezlik hastalığı)
  • Wiskott-Aldrich sendromu (X'e bağlı immün yetmezlik)
  • Herediter tirozinemi (Tip 1)

Tarama ve Takip Protokolleri

I. HCC Taraması

Yüksek riskli hastalarda (Hepatit B/C taşıyıcıları, siroz, alfa-1 antitripsin eksikliği, hemokromatoz, ailede HCC öyküsü) her 6 ayda bir Abdominal USG zorunludur. AFP, USG'nin duyarlılığını artırmak için eklenir. Tek başına AFP ile tarama yapılması, yalancı negatiflik oranları nedeniyle önerilmez.

II. Tedavi Takibi

AFP'nin yarı ömrü 4-6 gündür. Başarılı bir cerrahi rezeksiyon veya kemoterapi sonrası AFP düzeylerinin bu kinetiğe uygun düşmesi beklenir. Düşüşün duraksaması veya plato çizmesi rezidüel dokuya; normalleşme sonrası tekrar yükselmesi ise rekürrense (nüks) işaret eder.

Germ hücreli tümörlerde AFP ve β-hCG birlikteliği (Ayırıcı Tanı)

Kaynaklar

1. Mayo Clinic Laboratories – AFP, Serum
2. AASLD Practice Guidance – HCC (2018)
3. ESMO Clinical Practice Guidelines – HCC
4. Serum tumour markers in germ cell tumours: From diagnosis to cure. Pedrazzoli P, Rosti G, Soresini E, Ciani S, Secondino S. Crit Rev Oncol Hematol. 2021 Mar;159:103224. doi: 10.1016/j.critrevonc.2021.103224. Epub 2021 Jan 22. PMID: 33493632.