📝 Yazan: Prof. Dr. Ömer Rıdvan Tarhan | 📅 Randevu: Isparta Meddem Hastanesi
Tam İdrar Tahlili (TİT)
Tam idrar tahlili, idrar yolu enfeksiyonu, böbrek hastalıkları, diabetes mellitus ve ürolitiyazis başta olmak üzere birçok hastalığın tanısında kullanılır. Rutin check-up, gebelik takibi ve preoperatif değerlendirme kapsamında sık istenir.
Tam idrar tahlili üç ana bileşenden oluşur:
- Görsel inceleme
- Dipstick (kimyasal) test
- Mikroskobik inceleme.
TİT Normal Değerler
I. Görsel İnceleme
- Renk: Normalde sarı. Kırmızı/kahverengi → hematüri (kan), miyoglobinüri, bazı ilaçlar veya gıdalar (pancar, rifampisin).
- Berraklık: Normalde berrak. Bulanıklık → enfeksiyon (lökosit, bakteri), kristalüri, kontaminasyon.
- Koku: Normalde hafif amonyak kokusu. Kötü koku → idrar yolu enfeksiyonu (özellikle E. coli).
II. Dipstick (Kimyasal) Test
- pH: Asidik (<5.5) → metabolik asidoz, ürik asit taşı. Alkalen (>7.0) → üreaz pozitif bakteriler (Proteus), renal tübüler asidoz.
- Dansite: Düşük (<1.005) → diabetes insipidus, aşırı hidrasyon. Yüksek (>1.025) → dehidratasyon, glukozüri, proteinüri.
- Protein:Nefrotik düzeyde proteinüri (>3.5 g/gün) → glomerülonefrit, diyabetik nefropati. Ortostatik proteinüri genellikle benign.
- Glukoz: Pozitif → diabetes mellitus, renal glukozüri (proksimal tübül hastalığı).
- Keton: Pozitif → diyabetik ketoasidoz, açlık, alkolik ketoasidoz.
- Bilirubin: Pozitif (konjuge) → tıkanma sarılığı (koledok taşı, pankreas tümörü), hepatoselüler hastalık.
- Ürobilinojen: Yüksek → hemoliz, hepatit. Düşük/yok → tıkanma sarılığı.
- Lökosit Esteraz: Pozitif → idrar yolu enfeksiyonu (piyüri).
- Nitrit: Pozitif → gram-negatif bakteri (E. coli, Klebsiella, Proteus) – nitratı nitrite çevirirler.
- Kan (Hematüri): Pozitif → eritrositüri veya hemoglobinüri/miyoglobinüri (hemoliz, rabdomiyoliz).
🔬 Klinik İpucu – İdrar tahlilinde dipstick yorumu:
- Lökosit esteraz (+) + Nitrit (+) → İYE için yüksek duyarlılık ve özgüllük. Kültür endikedir.
- Lökosit esteraz (+) + Nitrit (-) → İYE olabilir (nitrat negatif bakteriler: enterokok, Pseudomonas, tüberküloz) veya steril piyüri (interstisyel nefrit, taş, tümör).
- Protein (+) + Kan (+) + Dismorfik eritrosit → Glomerüler patoloji (glomerülonefrit).
III. İdrar Mikroskopisi
Mikroskobik inceleme, santrifüj edilmiş idrar sedimentinde yapılır. Normal değerler ve klinik anlamları:
⚠️ Hematüri:
- Mikroskobik hematüri (dipstick (+) ancak görünür kan yok) → ürolitiyazis, tümör (mesane, böbrek), glomerülonefrit, prostat hipertrofisi. Asemptomatik mikroskobik hematüride üriner sistem görüntülemesi (USG/CT) ve üroloji konsültasyonu gerekir.
- Makroskobik hematüri (görünür kan) → altta yatan malignite (mesane ca, böbrek ca) dışlanana kadar ileri inceleme (sistoskopi, BT ürografi).
Gaitada Gizli Kan (GGK)
Gaitada gizli kan testi, kolorektal kanser taramasının temel taşıdır. Günümüzde eski guaiac tabanlı testler (gFOBT) yerine fekal immünokimyasal test (FIT) kullanılmaktadır.
Normal Değer
GGK (FIT) → Negatif
Guaiac Testi (Eski Yöntem, Günümüzde Önerilmez)
- Peroksidaz aktivitesini saptar (hemoglobin, miyoglobin, bazı bitkisel peroksidazlar).
- Yanlış pozitif: Kırmızı et, demir takviyeleri, NSAİİ, C vitamini (yüksek doz), turp, brokoli.
- Yanlış negatif: C vitamini (antioksidan etki).
- 3 gün üst üste gaita örneği gerekir.
- Artık kolorektal kanser taraması için önerilmemektedir.
Fekal İmmünokimyasal Test (FIT) – Güncel Altın Standart
- İnsan globinine spesifik antikorlar kullanır. Üst GİS kanamasında globin sindirildiği için sadece alt GİS kanamasını (kolon, rektum) gösterir.
- Diyet veya ilaç kısıtlaması gerekmez.
- Tek örnek yeterlidir (bazı protokollerde 2 örnek).
- Kolorektal kanser için duyarlılığı: ~70-80%, özgüllüğü ~90-95%.
- Pozitiflik durumunda kolonoskopi ile ileri değerlendirme yapılır.
🩺 Klinik İpucu – FIT testi avantajları:
- Guaiac testine göre daha yüksek duyarlılık (özellikle sol kolon kanserleri).
- Diyet kısıtlaması yok → hasta uyumu daha iyi.
- Kolorektal kanser tarama programlarında (Türkiye’de 50-70 yaş arası, 2 yılda bir) FIT kullanılmaktadır.
- Pozitif FIT sonrası kolonoskopi yapılmalıdır (kolorektal kanser riski 10-20 kat artar).
⚠️ GGK Pozitifliği: Pozitif GGK (FIT) asla göz ardı edilmemelidir. Kolonoskopi yapılamıyorsa, baryumlu grafisi veya BT kolonografi alternatiftir. Ailede kolorektal kanser öyküsü varsa tarama yaşı 40’a çekilir.
GGK Endikasyonları (Cerrahi Bakış)
- Kolorektal kanser taraması (50-75 yaş, 2 yılda bir FIT).
- Demir eksikliği anemisi (özellikle erkeklerde ve postmenopozal kadınlarda – kolon kanseri dışlanmalı).
- Rektal kanama ayırıcı tanısı (hemoroid, fissür, polip, kanser).
- Kilokaybı, karın ağrısı, gaita alışkanlığı değişikliği olan hastalarda.