Paratiroid Hormon (PTH)

1. Parathormon (PTH) Nedir?

Parathormon (PTH), tiroid bezinin arkasında bulunan 4 adet (2 sağda, 2 solda) mercimek büyüklüğündeki paratiroid bezlerinden salgılanan, 84 aminoasitlik bir peptid hormondur. PTH, kalsiyum homeostazının en önemli düzenleyicisidir.

Sentez ve Metabolizma

• Pre-pro-PTH (115 amino asit) → pro-PTH → PTH (1-84) (aktif hormon)
• PTH, dolaşımda farklı fragmanlar halinde bulunur; klinik pratikte en sık ikinci nesil (Intact) PTH testleri kullanılır.
  • PTH-C (karboksi terminal) – inaktif, yarı ömür 24-36 saat, dolaşımdaki PTH'nin %90'ı
  • PTH-N (amino terminal) – inaktif
  • PTH-M (mid-molekül) – biyolojik olarak aktif, yarı ömür ~5 dakika
• Kronik böbrek yetmezliğinde (KBY): PTH-C birikir, bu nedenle ikinci nesil ("intact") PTH ölçümleri KBY'de artmış PTH düzeyini yansıtır.

2. Normal Değer

• Intact PTH (yetişkin): 15-65 pg/mL (laboratuvara göre değişir, genellikle 10-65)
• Bio-PTH (aktif PTH): 5-30 pg/mL
• PTH düzeyi serum kalsiyumu ile birlikte yorumlanmalıdır!

3. PTH Fizyolojisi: Serum Kalsiyumu ile İlişki

Serum kalsiyum düzeyi, PTH salınımının ana düzenleyicisidir.

• Düşük kalsiyum → PTH salınımını artırır
• Yüksek kalsiyum → PTH salınımını baskılar (negatif feedback)

PTH'nın Etkileri

PTH salınımı, paratiroid hücreleri üzerindeki kalsiyum algılayıcı reseptörler (CaSR) aracılığıyla negatif feedback ile kontrol edilir.

• Böbrek: Distal tübülden kalsiyum geri emilimini artırırken, proksimal tübülden fosfor atılımını (fosfatüri) tetikler.
• Kemik: Osteoklastik aktiviteyi artırarak, kemikten kana kalsiyum mobilizasyonu sağlar.
• Vitamin D metabolizması: Böbrekte 1α-hidroksilaz enzimini aktive ederek 1,25-(OH)₂ D vitamini sentezini artırır; bağırsaktan kalsiyum emilimi ↑
• Net etki: Serum kalsiyumu ↑, serum fosforu ↓

4. Hiperparatiroidizm Tipleri ve Klinik Kullanım

I. Primer Hiperparatiroidizm

• Nedenleri: Tek adenom (%80), multipl adenom veya hiperplazi (%15-20), paratiroid karsinomu (%1)
• Laboratuvar: Hiperkalsemi + yüksek PTH + düşük fosfor
• Klinik: "Taşlar (böbrek), kemikler (osteoporoz/osteit fibroza), abdominal ağrı (pankreatit, ülser), psikiyatrik (depresyon, halsizlik)"
• Komplikasyonlar: Böbrek taşları, hipertansiyon, osteoporoz, osteitis fibroza kistika, nöromüsküler problemler

II. Sekonder Hiperparatiroidizm

• Nedenleri: Kronik böbrek yetmezliği (en sık), GİS malabsorbsiyonu, D vitamini eksikliği
• Mekanizma: Kompansatuar PTH yüksekliği (hipokalsemi veya D vitamini eksikliğine sekonder)
• Laboratuvar: Normokalsemi veya hafif hipokalsemi + yüksek PTH + düşük veya normal fosfor

III. Tersiyer Hiperparatiroidizm

• Tanım: Sekonder hiperparatiroidizmin altta yatan nedeni düzeltilmesine rağmen (ör. böbrek transplantasyonu), PTH yüksekliğinin devam etmesi (paratiroid bezleri otonomi kazanmıştır)
• Klinik: Transplantasyon sonrası hiperkalsemi + yüksek PTH

5. Paratiroid Karsinomunda Bir Tümör Markerı Olarak PTH

Primer hiperparatiroidi vakalarının %1'ini oluşturan karsinom, cerrah için en zorlu tablodur. Şu bulgular varsa karsinomdan şüphelenilmelidir:

• PTH düzeyinin normalin 3-10 katına çıkması: Adenomda genellikle 1-2 kat artış olur
• Şiddetli Hiperkalsemi: Genellikle >14 mg/dL
• Klinik: Boyunda sert, fikse, palpabl kitle ve eşlik eden ses kısıklığı (rekürren sinir tutulumu)
• Cerrahi sonrası takip: Başarılı rezeksiyon sonrası PTH normale döner. Nüks durumunda PTH yeniden yükselir (görüntülemeden önce).
• Prognoz: Agresif seyirli, nüks ve metastaz sık (akciğer, karaciğer, kemik)

6. İntraoperatif PTH (IOPTH) ve Miami Kriterleri

Minimal invaziv paratiroidektominin başarısı, intraoperatif monitörizasyona dayanır. PTH'nın yarı ömrü 3-5 dakika olduğu için cerrahi sırasında bezin çıkarılıp çıkarılmadığını anında anlamamızı sağlar.

• Adenom çıkarıldıktan sonra 10. dakikada PTH bakılır (5. dakikada da bakılabilir).
• Miami Kriteri: Adenom (veya hiperplazik bez) çıkarıldıktan 10 dakika sonra bakılan PTH değerinin, operasyon başındaki en yüksek (pre-eksizyon) değere göre %50'den fazla düşmesi kür kabul edilir.
  • Başarılı düşüş: Multiglandüler hastalık (hiperplazi) yok, tek adenom başarılı çıkarılmış.
  • Başarısız düşüş: Rezidü adenom veya hiperplazi varlığını gösterir, bilateral boyun eksplorasyonu gerekir.

7. Hipoparatiroidizm

• En sık neden: Tiroid cerrahisi sonrası (postoperatif hipoparatiroidizm) – geçici veya kalıcı
• Diğer nedenler: Otoimmün, idiyopatik, infiltratif hastalıklar (Wilson, hemokromatoz)
• Laboratuvar: Hipokalsemi + düşük/normal PTH + yüksek fosfor
• Semptomlar: Hipokalsemiye bağlı; perioral uyuşma, parmaklarda uyuşma, tetani (Chvostek, Trousseau), kas krampları, optik sinir atrofisi (nadir)
• Akut tedavi: İV kalsiyum glukonat
• Kronik tedavi: Oral kalsiyum + aktif D vitamini (kalsitriol)

8. Özet

• PTH daima kalsiyum, fosfor, magnezyum, kreatinin ve 25-OH D vitamini ile birlikte değerlendirilmelidir.
• D vitamini eksikliği: Sekonder hiperparatiroidizme neden olur, D vitamini replasmanı ile PTH düzelir.
• Böbrek yetmezliğinde PTH yorumu: Intact PTH doğal olarak yüksektir. Hedef PTH değeri CKD evresine göre değişir (CKD 5D'de ~130-600 pg/mL).
• Familyal hipokalsiürik hiperkalsemi (FHH): PTH normal veya hafif yüksek, kalsiyum/kreatinin klirensi <0.01. Primer hiperparatiroidi ile karışır, cerrahiden kaçının.
• Lityum kullanımı: Lityum PTH salınımını artırarak hiperkalsemi yapabilir (primer hiperparatiroidi taklidi).
• Hiperkalsemi saptandı: PTH + kalsiyum + fosfor + magnezyum + kreatinin + D vitamini iste.
  • PTH yüksek (>65): Primer hiperparatiroidizm → paratiroid adenomu araştır (USG, sestamibi, 4D BT).
  • PTH düşük: Malignite (PTHrp) veya diğer nedenleri araştır.
  • PTH normal + hiperkalsemi: FHH düşün.
• Hipokalsemi + PTH düşük/normal: Hipoparatiroidizm (önce magnezyum kontrol et).
• Primer hiperparatiroidi cerrahisi: İntraoperatif PTH (IOPTH) kullan.
• Paratiroid karsinomu takibi: 3-6 ayda bir PTH + kalsiyum + boyun USG.

9. Kaynaklar

1. NCBI MeSH Database – Parathyroid Hormone
2. Mayo Clinic Laboratories – Parathyroid Hormone (PTH), Serum
3. StatPearls – Hyperparathyroidism