İntravenöz (IV) Sıvılar

Yazan: Prof. Dr. Ömer Rıdvan Tarhan

İntravenöz sıvıları içeriğine ve kullanım amacına göre sınıflandırabiliriz.

1. İçeriğine (Kompozisyonuna) Göre IV Sıvılar

İntravenöz (IV) sıvılar içeriklerine göre temelde üç ana kategoride incelenir.

Kristaloidler

• Elektrolit Solüsyonları
  • İzotonik kristaloidler
    • Dengesiz İzotonik Kristaloid
      • %0.9 NaCl (SF)
    • Dengeli Elektrolit Solüsyonları
      • Ringer Laktat, İsolyte S
  • Hipotonik Kristaloidler
    • %0.45 NaCl, %5 Dekstroz (fizyolojik hipotonik)
  • Hipertonik Kristaloidler
    • %3 NaCl, %5 NaCl, Hipertonik Dekstroz solüsyonları
• Şeker Solüsyonları
  • %5 Dextroz
  • %10 Dekstroz
  • % 20-30-50 Dekstroz
• Şeker + Elektrolit Solüsyonları
  • %5 Dextroz + % 0.45 NaCl
  • %5 Dextroz + % 0.9 NaCl
  • %5 Dextroz + RL
  • İsolyte M

Kolloidler

• Doğal Kolloidler: %5, %20, %25 Albümin, Taze donmuş plazma
• Sentetik Kolloidler: HES (hidroksietil nişasta), Dextran, Gelofusine

Kan Ürünleri

• Tam Kan
• Eritrosit süspansiyonu (ES)
• Taze donmuş plazma (TDP)
• Trombosit süspansiyonu

Plazma osmolaritesinin normal aralığı 275–295 mOsm/L’dir. Ancak klinik pratikte intravenöz sıvıları sınıflarken, bu aralığa tam olarak uymasa da yakın osmolaritede olan sıvılar genellikle izotonik kabul edilir. (275–295 mOsm/L aralığı kaynaklarda en sık zikredilen değerdir; literatürde bu sınırların birkaç puan farklı verildiği kaynaklar da bulunabilir.)

Kristaloidler

Düşük molekül ağırlıklı (küçük moleküllü) elektrolit veya glukoz içeren berrak çözeltileridir. Kolayca damar dışına geçerler, kısa sürede interstisyel alana dağılırlar (bununla birlikte bu moleküller hücre zarından geçemeyen osmotik aktif partiküllerdir). Bu nedenle damar içi volüm etkileri kolloidlere göre daha kısadır.

1. İzotonik Kristaloidler

• Plazma ile aynı tonisite (osmolarite) (275-295 mOsm/L aralığına yakın)
• Özellik: Hücre zarından geçemeyen osmotik aktif partiküller içerirler. Verildiklerinde hücre içi ve dışı kompartmanlar arasında net bir sıvı hareketi olmaz. Sıvı büyük ölçüde ekstrasellüler kompartmanda (intravasküler ve interstisyel) kalır. Böylece, hücre dışı sıvı kompartmanını (interstisyel + damar içi) genişletirler.
• Temel Kullanım Amacı: Resüsitasyon (volüm genişletici) ve replasman (eksiği yerine koymak) için kullanılırlar. Hipovolemi, şok, kanama, ameliyat sonrası sıvı kayıplarında kullanılır.
• Başlıca İzotonik Kristaloidler:

• Dengesiz İzotonik Elektrolit Solüsyonu

• • %0.9 Sodyum Klorür (SF, Normal Salin): En temel sıvı. Hiperkloremik asidoz riski vardır.
• Dengeli Elektrolit Solüsyonları
  • Ringer Laktat: En fizyolojik izotonik sıvı. SF'ye ek olarak K, Ca ve laktat içerir.
  • İsolyte S: Laktat yerine asetat/glukonat içerir. Hiperkloremik asidoz riski daha düşüktür.

2. Hipotonik Kristaloidler

• Plazmadan daha düşük tonisite (osmolarite) (< 275 mOsm/L)
• Özellik: Plazmaya göre daha az osmotik aktif partikül içerirler. Verildiklerinde, osmotik gradiyen nedeniyle, su hücre içi kompartmana doğru hareket eder. Hücre dışı sıvıyı seyreltirler. Sonuç olarak hücre içi hacim artar.
• Temel Kullanım Amacı: Hücre içi dehidratasyonun (hipernatremi, hiperglisemi) tedavisi ve günlük bazal (günlük) su ihtiyacının karşılanması.

Başlıca Hipotonik Kristaloidler: 

• %5 Dekstroz (D5W): Şişede izotonik olsa da, fizyolojik olarak hipotoniktir; dekstroz metabolize olduğunda net etkisi hipotoniktir.
• %0.45 NaCl (Yarı Yarıya Salin)

3. Hipertonik Kristaloidler

• Plazmadan daha yüksek tonisite (osmolarite) (> 295 mOsm/L)

• Özellik: Plazmaya göre daha fazla osmotik aktif partikül içerirler. Verildiklerinde, osmotik gradiyen nedeniyle su hücre dışı kompartmana doğru hareket eder. Hücre dışı sıvıyı konsantre eder, hücre içi sıvıyı ve hacmini azaltırlar.
• Temel Kullanım Amacı: Şiddetli hiponatremi tedavisi ve beyin ödeminin azaltılması.

Başlıca Hipertonik Kristaloidler

• %3 NaCl
• %5 NaCl (Türkiyede sadece oftalmik solüsyon olarak bulunur)
• %10–50 Dekstroz
• %20 Mannitol

Kolloidler

• • Özellik: Büyük moleküllü partiküller içerirler; bu partiküller damar duvarından geçemezler ve onkotik basıncı artırarak sıvıyı damar içinde tutar.

• Doğal Kolloidler

• • İnsan Albümini (%5, %20, %25): Kan ürünü sayılır. Hipovolemi, yanık, hipoalbüminemi tedavisinde kullanılır.
• Sentetik Kolloidler: Hipovolemik şokta kristalloide ek veya alternatif olarak düşünülebilirler. Ancak rutin kullanımları tartışmalıdır (ABY ve koagülasyon bozukluğu allerjik anaflaktoid reaksiyon riski)
  • Hidroksietil Starch (Nişasta) (HES)
    • Voluven: %6 Sentetik Nişasta (Hidroksietil Starch)
  • Jelatinler
    • Gelofusine: 4% sıvı jelatin + (Na⁺: 154, Cl⁻: 120)
  • Dekstranlar
    • Dekstran 40 (%10) + NaCl (%0.9)
    • Dekstran 70 (%6) + NaCl (%0.9)

Kan ve Kan Ürünleri

Canlı doku olarak kabul edilirler ve sadece replasman amacıyla değil, spesifik komponent eksikliklerini tedavi etmek için kullanılırlar.

• Eritrosit Süspansiyonu: Oksijen taşıma kapasitesini artırmak için (anemi, kanama). Semptomatik anemi, kronik veya akut kan kaybında kullanılır.
• Taze Donmuş Plazma (TDP): Koagülasyon faktörleri replasmanı için, masif kan transfüzyonlarında eritrosit süspansiyonu ile birlikte.
• Trombosit Süspansiyonu: Trombositopeni ve trombosit fonksiyon bozukluğuna bağlı kanamaların profilaksi ya da tedavisinde kullanılır.

2. Kullanım Amacına Göre IV Sıvılar

Parenteral sıvı tedavisinde kullanılan intravenöz solüsyonlar, kullanım amacına göre de sınıflandırılabilir.

• Resüsitasyon (Volüm Genişletme): Örneğin İzotonik kristalloidler (SF, RL), kolloidler
• Replasman (Kayıpları Yerine Koyma): Kaybın içeriğine uygun sıvılar (%0.9 NaCl, RL)
• İdame (Maintenence - Günlük Gereksinim): %5 Dekstroz + %0.45 NaCl, İsolyte M
• Özel Durumlar 
  • Beyin ödeminde mannitol
  • Hiponatremide %3 NaCl
  • TPN başlangıcında %10 dekstroz

3. Tüm IV Sıvıların Karşılaştırmalı Tablosu

Plazma osmolaritesi: 275-295 mOsm/L. Tablodaki sınıflandırma bu aralığa göre yapılmıştır.

4- Klinik Pratik için Özet: Hangi Sıvı Nerede?