📝 Yazan: Prof. Dr. Ömer Rıdvan Tarhan | 📅 Randevu: Isparta Meddem Hastanesi

%5 Dekstroz + %0.45 NaCl (D5 ½ NS)
%5 Dekstroz + %0.45 NaCl (D5 ½ NS)

%5 Dekstroz + %0.45 NaCl (D5 ½ NS); hem serbest su hem de temel sodyum-klorür replasmanını aynı anda sağlamak üzere formüle edilmiş, in vitro (şişede) hipertonik ancak in vivo (vücutta) net etkisi hipotonik olan kombinasyon kristaloididir. Glukoz hücre içinde hızla metabolize edildikten sonra geriye yarı güçte izotonik salin (%0.45 NaCl) ve serbest su kalır. Temel amacı intravasküler volüm genişletmek (resüsitasyon) değildir; oral alımı kapalı hastaların idame sıvı-elektrolit ve bazal kalori ihtiyacını desteklemek için tasarlanmıştır.

%5 Dekstroz + %0.45 Sodyum Klorür solüsyonu, saf %5 dekstrozun yol açabileceği şiddetli hiponatremi riskini azaltırken, %0.9'luk standard salinin getirebileceği hiperkloremik metabolik asidoz yükünü hafifletmek amacıyla geliştirilmiş bir ara formülasyondur. Ancak perioperatif dönemdeki non-ozmotik ADH salınımı nedeniyle, kontrolsüz kullanımı hastane kaynaklı akut hiponatremi riski taşır.

1. Bileşimi ve Fizikokimyasal Özellikleri

%5 Dekstroz + %0.45 NaCl Solüsyonunun Bileşimi ve Fizikokimyasal Özellikleri
%5 Dekstroz + %0.45 NaCl Solüsyonunun Bileşimi ve Fizikokimyasal Özellikleri

Solüsyonun osmotik davranışı, bünyesindeki iki farklı bileşenin in vivo şartlardaki (vücutta / kanda) metabolik kaderine bağlıdır:

  • Her 1 Litrede:
    • Dekstroz (Glukoz): 50 gram
    • Kalori: 170 kcal/L
    • Sodyum (Na+): 77 mmol
    • Klorür (Cl-): 77 mmol
  • Diğer İçerik: Potasyum, kalsiyum veya bikarbonat içermez.
  • Osmolaritesi: ~406 mOsm/L (%5 Dekstrozun ~278 mOsm/L ve %0.45 NaCl'in 154 mOsm/L'sinin toplamı)
  • Sınıf - Tonisite: Kristaloid. Hafif hipertonik, ancak vücuttaki net etkisi hipotonik'tir (%0.45 NaCl).

2. Klinik Endikasyonları ve Kullanım Alanları

  1. Erişkin Hastalarda Seçilmiş İdame Sıvı Tedavisi: Uzun süre oral alımı kapalı olan, ancak akut volüm açığı bulunmayan stabil cerrahi hastalarda günlük bazal su ve sodyum ihtiyacını kombine biçimde karşılar. Saf %5 dekstroz uygulamasına göre plazma sodyumunu daha iyi korur.
  2. Postop Açlık Ketozisinin ve Hiperkatabolizmanın Önlenmesi: İçerdiği 50 g/L glukoz sayesinde perioperatif dönemde zorunlu glukoz ihtiyacı olan dokuları (beyin, eritrositler) destekler, karaciğer glikojen depolarının tükenmesini yavaşlatır ve serbest yağ asitlerinin aşırı oksidasyonuna bağlı keton cisimciklerinin oluşumunu (açlık ketozu) engeller.
  3. Hipernatremik Dehidratasyon Durumları: Hem sodyum hem de belirgin düzeyde saf su (serbest su) açığı olan, serum sodyum düzeyi yüksek (hipernatremi) hastaların sıvı açığını, serum ozmolaritesini çok hızlı düşürmeden kademeli olarak replase etmek amacıyla tercih edilir.

📝 - Modern Cerrahi Kılavuzlarında "Postoperatif İdame" Paradigma Değişimi: Geleneksel cerrahi yaklaşımda D5 ½ NS, postoperatif dönemde en sık reçete edilen rutin idame sıvılarından biriydi. Ancak modern kılavuzlar (NICE CG174 ve GIFTASUP) bu pratiği sınırlamıştır.

Postoperatif ağrı, bulantı, kusma, doku travması ve opioid kullanımı, ozmotik olmayan güçlü uyaranlarla masif Antidiüretik Hormon (ADH) deşarjına yol açar. Bu durumda vücuda hipotonik karakterde D5 ½ NS infüzyonu yapılması, serbest suyun böbrek tübüllerinden kontrolsüzce geri emilmesine ve ölümcül seyredebilen "akut hastane kaynaklı iyatrojenik hiponatremiye" zemin hazırlar. Rutin cerrahi idamesinde öncelik izotonik dengeli kristaloidlerde olmalı (Ringer Laktat, Isolyte S); D5 ½ NS ise hastanın elektrolit paneline göre bireyselleştirilerek kullanılmalıdır.

3. Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar ve Klinik Kontrendikasyonlar

I. İntravasküler Volüm Resüsitasyonunda (Şok/Kanama) Etkisizliği

Akut hipovolemi, hemorajik şok, sepsis resüsitasyonu veya intraoperatif masif sıvı kayıplarının yerine konmasında kesinlikle kontrendikedir. Bünyesindeki sodyum konsantrasyonu (77 mmol/L) intravasküler alanda osmotik basınç oluşturmaya yetersizdir. İnfüze edilen hacmin yaklaşık 2/3'ü, glukozun metabolize olmasıyla birlikte hızla damar yatağını terk ederek interstisyel ve intrasellüler alana dağılır. Dolayısıyla şok tablosunu düzeltmediği gibi periferik ve pulmoner ödeme yol açar.

II. İntrakraniyal Basınç Artışı (KİBA) ve Serebral Ödem Riski

Kafa travması, inme, intrakraniyal kitle veya nöroşirürjik cerrahi geçirmiş hastalarda kullanımı kesinlikle sakıncalıdır. İn vivo evrede açığa çıkan serbest su yükü kan-beyin bariyerini geçerek astrositlerin şişmesine ve serebral ödem tablosunun ağırlaşmasına neden olur. Bu hasta gruplarında her zaman sıkı izotonik (%0.9 NaCl) veya hipertonik rejimler tercih edilmelidir.

III. Stres Hiperglisemisi ve Takibi

Majör cerrahi stres altında salınan kontrinsüliner hormonlar (kortizol, epinefrin) geçici bir insülin direnci yaratır. Diyabetik olmayan hastalarda dahi D5 ½ NS infüzyon hızı kontrol edilmezse iyatrojenik hiperglisemi gelişebilir. Kontrolsüz hiperglisemi fagositozu deprese eder, cerrahi alan enfeksiyonu riskini artırır ve yara iyileşmesini geciktirir.

⚠️ - Elektrolit Monitorizasyonu ve Potasyum Eksikliği: D5 ½ NS solüsyonu potasyum içermez. Uzun süreli tek başına D5 ½ NS infüzyonları, idrarla devam eden zorunlu potasyum kayıpları ve glukoz girişine bağlı gelişen intrasellüler potasyum şifti nedeniyle hastayı hızla hipokalemiye sokabilir. Eğer hastanın idrar çıkışı yeterliyse ve renal fonksiyonları normalse, uzamış idame tedavilerinde solüsyonun içerisine mEq/L bazında potasyum klorür (KCl) eklenmesi klinik bir zorunluluktur.

4. Özet

%5 Dekstroz + %0.45 NaCl (D5 ½ NS), geçmişte oral alımı olmayan hastalarda, rutin idame sıvısı olarak tasarlanmış ve yaygın olarak kullanılmıştır. Günümüzde ise özellikle postoperatif dönemde, artmış ADH salınımı nedeniyle, iatrojenik hiponatremi yaratma potansiyeli nedeniyle rutin kullanımından kaçınılmaktadır.

D5 ½ NS, in vitro (şişede) hafif hipertonik olsa da glukozun hızlı metabolizasyonu nedeniyle vücutta (in vivo) hipotonik kristaloid gibi davranan bir solüsyondur. Bu nedenle, akut volüm resüsitasyonunda (şok tedavisi) ve serebral ödem riski olan hastalarda kullanılmamalıdır.

5. Kaynaklar

  1. Singer P, Blaser AR, Berger MM, et al. ESPEN guideline on clinical nutrition in the intensive care unit. Clin Nutr. 2019;38(1):48-79. doi: 10.1016/j.clnu.2018.08.037. Pubmed, Journal Website, PDF.
  2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Intravenous fluid therapy in adults in hospital (Clinical Guideline CG174). London: NICE; 2013. Available from: NICE Official Guideline, PDF.
  3. Powell-Tuck J, Gosling P, Lobo DN, et al. British Consensus Guidelines on Intravenous Fluid Therapy for Adult Surgical Patients (GIFTASUP). London: BAPEN; 2011. PDF
  4. Soni N. British Consensus Guidelines on Intravenous Fluid Therapy for Adult Surgical Patients (GIFTASUP): Cassandra's view. Anaesthesia. 2009 Mar;64(3):235-8. doi: 10.1111/j.1365-2044.2009.05886_1.x. PMID: 19302633. Pubmed, Journal Website

< %20, %30 ve %50 Dekstroz Çözeltileri

%5 Dekstroz + %0,9 NaCl (D5 NS, Dekstrozlu Serum Fizyolojik) >

Sıvı Elektrolit Dengesi