📝 Yazan: Prof. Dr. Ömer Rıdvan Tarhan | 📅 Randevu: Isparta Meddem Hastanesi

%5 Dekstroz
%5 Dekstroz

%5 Dekstroz (D5W), klinikte vücuda "serbest su" (free water) sağlamak amacıyla kullanılan, temel hipotonik kristaloid solüsyonlardan biridir. Barındırdığı karbonhidrat içeriği sayesinde, özellikle oral alımı kapalı olan cerrahi hastalarda bazal enerji (kalori) ihtiyacının karşılanmasında ve açlık ketozisinin önlenmesinde önemli bir işlev görür.

1. Bileşimi ve Fizikokimyasal Özellikleri

  • Her 1 Litrede:
    • Dekstroz (Glukoz): 50 gram
    • Kalori: 170 kcal/L (Yaklaşık 3.4 kcal/g dekstroz anhidrat)
  • Diğer İçerik: Elektrolit içermez.
  • Sınıf: Kristaloid
  • Osmolaritesi: İn vitro (şişede) ~278 mOsm/L (Plazma osmolaritesine yakın [275-295 mOsm/L], izo-osmotik).
  • İn Vitro Tonisite: Şişedeyken plazmaya yakın osmolariteye sahip olduğu için periferik venöz hattan güvenle uygulanabilir ve flebit riski oluşturmaz.
  • İn Vivo Tonisite: İnfüzyon sonrasında glukoz süratle hücre içine alınarak metabolize edilir. Geriye kalan elektrolitsiz saf su, fizyolojik olarak hipotonik bir etki doğurur.

2. Farmakokinetik Dağılım ve Kompartman Değişimleri

%5 dekstroz infüzyonundan sonra glukoz metabolize olunca, geriye kalan serbest su total vücut suyu kompartmanlarına (intrasellüler ve ekstrasellüler) hızla ve tamamen dağılır. Dağılım dengesi hücre zarlarındaki ozmotik gradyana göre şekillenir. 1 Litre %5 dekstroz infüzyonu sonrası vücutta dağılım:

  • İntrasellüler Alana: ~ 2/3 (~670 mL).
  • Ekstrasellüler Alana: ~ 1/3 (~330 mL).
    • İnterstisyel Alana: 330 mL'nin yaklaşık %75'i (~250 mL).
    • İntravasküler: 330 mL'nin yaklaşık %25'i (~80-100 mL).
⚠️ Klinik Çıkarım - %5 Dekstrozun Vücutta Dağılımı: Verilen 1 litrelik hacimden damar yatağında kalan miktar sadece ~80-100 mL civarındadır. Bu farmakokinetik özellik, %5 dekstrozun intravasküler hacmi genişletme (resüsitasyon) etkisinin dakikalar içinde kaybolduğunu ve tek başına volüm replasmanında kesinlikle yeri olmadığını gösterir.

3. Klinik Endikasyonlar

  1. Serbest Su Açığının Kapatılması (Hipernatremi Tedavisi): Su kaybının elektrolit kaybından daha fazla olduğu hipernatremik dehidratasyon tablolarında (örneğin diabetes insipidus, yetersiz su alımı, yaşlı hastalar) serbest su açığını kapatmak için birincil tercih edilen sıvıdır.
  2. Günlük İdame Sıvı Tedavisi: Postoperatif dönem dahil olmak üzere, oral alımı kapalı olan stabil hastaların bazal su ihtiyacını karşılamada kullanılır. Ancak tek başına değil, hastanın günlük elektrolit gereksinimine göre kombine edilerek (Örn: %5 Dekstroz + %0.45 NaCl veya %0.9 NaCl ilavesi ile) infüzyon yapılmalıdır.
  3. Açlık Ketozisinin Önlenmesi: Uzamış açlık durumlarında karaciğerdeki glikojen depoları tükenir. Günlük ortalama 100-150 gram glukoz (2-3 Litre %5 Dekstroz) verilmesi, endojen protein yıkımını (glukoneojenez) baskılamak ve yağ asidi oksidasyonuna bağlı ketozis gelişimini önlemek için yeterlidir.
  4. İlaç İnfüzyonları İçin Taşıyıcı Solüsyon: Sodyum kısıtlaması olan veya sodyum klorür ile geçimsizliği bulunan pek çok intravenöz ilacın (örneğin amiodaron, oksitosin vb.) sulandırılması ve kontrollü infüzyonu için güvenli bir taşıyıcı işlevi görür.
  5. Hafif ila Orta Şiddette Hipoglisemi Yönetimi: Klinik olarak semptomatik olmayan veya hafif seyreden hipoglisemilerin düzeltilmesinde kullanılabilir. Ancak akut, derin ve semptomatik hipoglisemilerde sıvı yüklenmesine yol açmamak için hipertonik dekstroz solüsyonları (%10, %20 veya %50) tercih edilmelidir.

4. Klinik Riskler ve Kontrendikasyonlar

I. Dilüsyonel Hiponatremi Riski (En Ölümcül Komplikasyon)

Cerrahi stres, ağrı, bulantı ve postoperatif travma, hastada Antidiüretik Hormon (ADH) salınımını (uygunsuz ADH benzeri tablo) maksimuma çıkarır. Bu süreçte hastaya büyük hacimlerde veya uzun süreli tek başına %5 dekstroz verilmesi, serbest suyun böbreklerden atılamamasına ve akut, hayatı tehdit eden hiponatremik ensefalopatiye (su intoksikasyonu) yol açar. Çocuklarda ve postoperatif erişkinlerde tek başına idame sıvısı olarak uzun süre kullanılmamalıdır.

II. Kan Ürünleri ile İnfüzyon Geçimsizliği (Hemoliz Riski)

%5 dekstroz, elektrolit içermediği için, eritrosit süspansiyonu (ES) veya tam kan ile aynı damar yolundan veya aynı infüzyon setinden kesinlikle verilmemelidir. Düşük iyonik güç ve hipotonisite, eritrositlerin kümeleşmesine (psödoaglütinasyon) ve hücre zarlarının patlayarak damar içi hemolize uğramasına neden olur.

III. Kafa İçi Basınç Artışı (KİBA) ve Serebral Ödem

Kafa travması, intrakraniyal kanama, inme veya nöroşirürjik girişim geçirmiş hastalarda %5 dekstroz kullanımı kontrendikedir. Metabolize olan glukoz sonrası serbest kalan su, kan-beyin bariyerini geçerek beyin hücrelerinin şişmesine (serebral ödem) yol açar ve kafa içi basıncı ölümcül düzeyde artırabilir.

IV. Volüm Replasmanında ve Şok Tedavisinde Etkisizlik

Hipovolemik şok, akut kanama veya dehidratasyona bağlı periferik perfüzyon bozukluğu olan hastalarda resüsitasyon amacıyla kesinlikle kullanılmamalıdır. Verilen sıvının %90'ından fazlası damar dışına kaçacağı için intravasküler volümü desteklemez; aksine hücresel ödeme ve interstisyel sıvı yüklenmesine sebep olur. Bu tablolarda tercih daima Dengeli Elektrolit Solüsyonları (Ringer Laktat/Isolyte S) olmalıdır.

V. İyatrojenik Hiperglisemi ve Ozmotik Diürez

Diabetes mellitus öyküsü olanlarda veya cerrahi strese bağlı insülin direnci gelişen (stres hiperglisemisi) hastalarda kan şekerini kontrolsüz şekilde yükseltebilir. Kan glukoz düzeyi renal eşiği (yaklaşık 180 mg/dL) aştığında ozmotik diürez başlar. Bu durum, böbreklerden su ve elektrolit kaybını hızlandırarak hastanın dehidratasyon tablosunu daha da derinleştirir. Düzenli kan şekeri takibi şarttır.

VI. Parenteral Beslenmede Yetersizlik

1 Litre %5 dekstroz, hastaya yalnızca 170 kcal sağlar. Bu kalori değeri bazal metabolizma hızının çok altındadır ve tek başına besleyici bir değeri yoktur. Uzun süre oral alımı kesilecek cerrahi hastalarda multidisipliner yaklaşımla uygun bir Total Parenteral Nütrisyon (TPN) rejimi planlanmalıdır.

5. Özet

%5 Dekstroz, in vitro (şişede) izotonik görünmesine rağmen damara girdikten sonra (in vivo) hipotonik davranan bir serbest su ve bazal enerji kaynağıdır. Temel kullanım alanı intravasküler volümü artırmak (replasman) değil, hücre dışı sıvının yoğunlaştığı su eksikliğini (hipernatremiyi) düzeltmek ve açlık ketozisini engellemektir. Ameliyat sonrası dönemdeki ADH deşarjı nedeniyle tek başına aşırı kullanımı ölümcül hiponatremiye yol açabilir.

6. Kaynaklar

  1. TeachMeSurgery - Intravenous Fluid Composition. Website
  2. NIH/NCBI - Table 15.3, Comparison of IV Solutions. Website
  3. Reddi AS - "Intravenous Fluids: Composition and Indications". Sayfa 33-44 (Springer, 2014). Kitap Bölümü
  4. Alvis-Miranda HR, Castellar-Leones SM, Moscote-Salazar LR. Intravenous Fluid Therapy in Traumatic Brain Injury and Decompressive Craniectomy. Bull Emerg Trauma. 2014 Jan;2(1):3-14. PMID: 27162857; PMCID: PMC4771253. Pubmed, PDF
  5. UHBW NHS - "Fluid and Electrolyte Management of Paediatric Neurosurgical Patients" PDF

< %3 Sodyum Klorür (Hipertonik Salin) Solüsyonu: Acil Klinik Kullanımı, Endikasyonları ve Güvenlik Protokolleri

%10 Dekstroz: Klinik Kullanımı, Endikasyonları ve Riskleri >

Sıvı Elektrolit Dengesi