📝 Yazan: Prof. Dr. Ömer Rıdvan Tarhan | 📅 Randevu: Isparta Meddem Hastanesi

Dekstran 40 (%10) + Yüzde 5 Dekstroz
Dekstran 40 (%10) + Yüzde 5 Dekstroz

Dekstran 40 (%10) + %5 Dekstroz, hızlı intravasküler volüm genişlemesi amacıyla geliştirilmiş sentetik kolloid bir solüsyondur. İçerdiği düşük molekül ağırlıklı dekstran molekülleri sayesinde güçlü bir onkotik etki oluşturarak interstisyel alandan intravasküler kompartımana sıvı çekilmesini sağlar. Taşıyıcı sıvı olarak kullanılan %5 dekstroz çözeltisi ise eş zamanlı olarak glukoz yükü sağlar.

Dekstranlar, glikoz moleküllerinin polimerizasyonu ile elde edilen sentetik polisakkaritlerdir. Klinik kullanımda başlıca iki formu bulunmaktadır:

  • Dekstran 40 (ortalama molekül ağırlığı yaklaşık 40.000 Dalton, Düşük Molekül Ağırlıklı Dextran, LMWD)
  • Dekstran 70 (ortalama molekül ağırlığı yaklaşık 70.000 Dalton, Yüksek Molekül Ağırlıklı Dextran, HMWD)

Damar içine uygulandıklarında plazma proteinlerinin onkotik etkisini taklit ederek intravasküler hacmi artırırlar. Özellikle Dekstran 40, düşük molekül ağırlığı nedeniyle mikrosirkülasyon düzeltici olarak, kan reolojisi üzerinde daha belirgin etkilere sahiptir.

💡 TARİHSEL NOT: Dekstran preparatları 1960-1980 yılları arasında travma ve cerrahi resüsitasyonun temel volüm genişleticileri arasında yer alıyordu. O dönemde mevcut kristaloid seçenekleri büyük ölçüde %0.9 NaCl ve %5 Dekstroz ile sınırlı olduğundan, üreticiler dekstranı hem sodyum replasmanı sağlayan Dekstran 40 + %0.9 NaCl formunda hem de ek sodyum yükünden kaçınılmak istenen durumlar için Dekstran 40 + %5 Dekstroz formunda geliştirdiler. Ancak sonraki yıllarda, taşıyıcı solüsyonun içerdiği veya içermediği sodyumun klinik sonuçlar üzerindeki etkisinin sınırlı olduğu ve asıl belirleyici faktörün uygulanan toplam volüm ile kolloidin güvenlik profili olduğu anlaşılmıştır. Günümüzde dengeli kristalloidlerin (Ringer Laktat, Isolyte-S) yaygınlaşması ve sentetik kolloidlerin güvenlik sorunları nedeniyle bu preparatların kullanımı büyük ölçüde azalmıştır.

1. İçeriği ve Temel Bileşenleri

  • Kolloid Komponenti
    • Dekstran 40: 100 gram/Litre (Ortalama molekül ağırlığı ~40.000 Dalton)
  • Kristaloid Taşıyıcı Solüsyon (%5 Dekstroz)
    • Dekstroz (glukoz): 50 gram/Litre
    • Sodyum (Na+): 0 mmol/L (sodyum içermez!)
    • Klorür (Cl-): 0 mmol/L
  • Osmolarite: ~280 mOsm/L (taşıyıcı sıvı olan %5 dekstroz ~252 mOsm/L, dekstran eklenmesi ile birlikte ~280 mOsm/L civarında, izotonik)
  • Sınıf: Kolloid (düşük molekül ağırlıklı)
  • Tonisite: İzotonik (taşıyıcı sıvı izotonik olduğu için)
  • Onkotik Basınç: ~40 mmHg. Normal insan plazmasının onkotik basıncı (~25 mmHg) ile kıyaslandığında oldukça yüksektir (hiperonkotik etki).
  • Volüm Genişletici Etki: İnfüze edilen her 1 mL %10 Dekstran 40, interstisyel alandan intravasküler alana yaklaşık 1.5-2 mL sıvı çeker. Böylece verilen hacmin yaklaşık iki katı kadar hızlı bir intravasküler volüm genişlemesi sağlar. Volüm ekspansiyon etkisi 3-4 saat sürer (bazı kaynaklara göre 4-6 saat).
  • Kalori İçeriği: 1 litre %5 dekstroz ~170 kcal enerji sağlar (ancak tek başına yeterli beslenme desteği değildir).

2. Etki Mekanizması

Dekstran 40, plazma kolloid osmotik basıncını artırarak interstisyel alandan damar içine sıvı geçişini sağlar. Bu etki sonucunda:

  • İntravasküler hacim hızla artar.
  • Kardiyak preload yükselir.
  • Mikrosirkülasyonu iyileştirebilir.
  • Eritrosit agregasyonu azaltabilir.
  • Kan viskozitesi düşürebilir.
⚠️ Klinik İnci / Önemli Uyarı: Dekstran 40, protein içermeyen hiperonkotik bir solüsyondur. Damar içi hacmi hızla katlasa da hücresel düzeyde dehidratasyonu derinleştirebilir. Bu nedenle ciddi dehidrate hastalarda öncelikle kristaloid resüsitasyonu yapılmadan doğrudan dekstran başlanmamalıdır.

3. Başlıca Klinik Endikasyonları

1. Akut Hipovolemi ve Geçici Volüm Replasmanı

  • Travma sonrası geçici hacim desteği
  • Cerrahi sırasında gelişen akut intravasküler volüm kaybı
  • Yanık hastalarında seçilmiş durumlar

Ancak günümüzde bu endikasyonların büyük çoğunluğunda ilk tercih dengeli kristalloidlerdir.

2. Mikrosirkülasyonun Düzenlenmesi (Reolojik Etki)

  • Eritrosit agregasyonunu azaltır, eritrosit deformabilitesini artırır
  • Kan viskozitesini azaltır.
  • Böylece mikrovasküler akımı artırır.

Bu nedenle geçmişte:

gibi alanlarda yaygın kullanım alanı bulmuştur.

3. Sodyum İçermemesi

Bu preparat sodyum içermez ve teorik olarak sodyum yükünü azaltır. Ancak bu özellik tek başına klinik kullanım açısından belirgin bir avantaj oluşturmaz. Özellikle kalp yetmezliği, siroz ve böbrek yetmezliği gibi volüm yüklenmesine duyarlı hasta gruplarında dikkatli kullanılmalıdır.

💡 Klinik İnci: Dekstranlar geçmişte travma resüsitasyonu, mikrovasküler cerrahi ve periferik dolaşım bozukluklarında yaygın olarak kullanılmış olsa da günümüzde anafilaksi, koagülasyon bozukluğu ve akut böbrek hasarı riskleri nedeniyle modern yoğun bakım pratiğinde büyük ölçüde terk edilmiştir.

4. Diğer IV Sıvılara Göre Farklı Özellikleri

  • Yüksek ve Hızlı Onkotik Etki: Kristaloidlerin (örneğin İzotonik NaCl veya Ringer Laktat) aksine damar yatağını hızla genişletir ve interstisyel ödem riskini akut dönemde azaltır.
  • Kısa Etkili: Volüm genişletici etkisi hızlı başlar ancak 3-4 saat içinde azalır.
  • Kan Akışkanlığını Artırır: Eritrosit agregasyonunu azaltarak mikro dolaşımı iyileştirir.
  • Böbrekten Atılır: Düşük molekül ağırlığı nedeniyle bir kısmı glomerüllerden süzülür; yüksek dozlarda tübül hasarına neden olabilir.
  • Kan Ürünlerinin Yerine Geçmez: Sadece geçici volüm replasmanı sağlar.
  • Kan Şekerini Yükseltir: Diyabetik hastalarda dikkatli kullanılmalı, kan şekeri monitorizasyonu gerektirir.

5. Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar (Önemli Notlar / Uyarılar)

Anafilaktik ve Anafilaktoid Reaksiyonlar

Dekstranlar, sentetik kolloidler (HES veya jelatinler) arasında en yüksek anafilaktik reaksiyon riski taşıyan preparatlardan biridir. Reaksiyonların önemli bir kısmı dekstran reaktif antikorları aracılığıyla gelişmektedir.

Geçmişte bazı merkezlerde bu riski azaltmak amacıyla Dextran-1 hapten inhibitörü kullanılmıştır. Günümüzde ise bu yaklaşım rutin uygulamanın bir parçası değildir.

⚠️ ÖNEMLİ UYARI: Dekstran infüzyonu sırasında gelişen hipotansiyon, bronkospazm veya ürtiker anafilaktik reaksiyon açısından değerlendirilmelidir.

Akut Böbrek Hasarı

Düşük molekül ağırlıklı dekstran molekülleri glomerüllerden filtre olur; hipervisköz idrara (tübüler tıkanma) ve proksimal tübüllerde vakuoler değişikliklere neden olabilir. Özellikle:

  • Dehidrate hastalarda,
  • Önceden böbrek hastalığı bulunanlarda,
  • Yüksek doz kullanımında

akut böbrek hasarı riski artmaktadır.

Koagülasyon Bozuklukları ve Kanama Diyatezi

Dekstranlar, trombosit yüzeylerini kaplayarak adezyon ve agregasyon fonksiyonlarını bozar. Ayrıca plazma hacmini hızla genişletmesine karşın, pıhtılaşma faktörleri içermediği için Faktör VIII, von Willebrand faktörü ve trombositler seyrelir; bu durum dilüsyonel koagülopatiye yol açabilir. Bu nedenle aktif kanaması olan hastalarda dikkatli kullanılmalıdır.

Kan Grubu Tayini ve Cross-Match Sorunları

Dekstran eritrosit agregasyonunu etkileyerek laboratuvar testlerinde yalancı aglütinasyona neden olabilir. Bu durum laboratuvarda kan grubu tayini ve cross-match testlerinde hatalara yol açar. Bu nedenle mümkünse kan grubu tayini ve cross-match örnekleri dekstran infüzyonu öncesinde alınmalıdır.

Doz Sınırı

Çoğu preparatta önerilen maksimum doz yaklaşık 20 mL/kg/gün veya toplamda yaklaşık 1,5 litre/gün olarak kabul edilmektedir.

Diyabetik Hastalar

İçerdiği %5 dekstroz nedeniyle hiperglisemi gelişebilir. Diyabetik hastalarda kan şekeri monitorizasyonu önerilir.

6. Güncel Kılavuzların Yaklaşımı

"Surviving Sepsis 2021 & Cochrane" gibi güncel uluslararası resüsitasyon kılavuzları, artan akut böbrek hasarı, koagülopati ve anafilaksi riskleri nedeniyle sepsis, septik şok ve kritik yoğun bakım hastalarında Dekstran dahil olmak üzere sentetik kolloidlerin kullanımını önermemektedir. Güncel klinik yaklaşım, öncelikle dengeli kristaloidlerin (Ringer Laktat, Isolyte-S) kullanımı yönündedir.

7. %0.9 NaCl ile %5 Dekstroz Taşıyıcılarının Karşılaştırması

Dekstran 40 + %0.9 NaCl

  • Sodyum içerir (154 mEq/L)
  • Büyük hacimlerde hiperkloremik metabolik asidoz riski vardır
  • Sodyum kaybı olan hastalarda tercih edilir
  • Sodyum kısıtlaması olan hastalarda (Kalp yetmezliği, hipertansiyon, sirozda) dikkatli kullanılmalıdır

Dekstran 40 + %5 Dekstroz

  • Sodyum içermez
  • Hiperkloremik metabolik asidoz riski yoktur (taşıyıcı sıvı izotonik dekstroz)
  • Sodyum kısıtlaması gereken hastalarda tercih edilir
  • Hipoglisemi riskinde avantajlıdır
  • Diyabetik hastalarda dikkatli kullanılmalıdır (hiperglisemi riski)

8. Özet ve Hızlı Bakış

Dekstran 40 (%10) + %5 Dekstroz, güçlü onkotik etkisi sayesinde hızlı fakat geçici intravasküler volüm genişlemesi sağlayan kısa etkili sentetik bir kolloiddir.

Mikrosirkülasyon ve kan reolojisi üzerine olumlu etkileri bulunmasına rağmen anafilaksi, koagülasyon bozukluğu ve akut böbrek hasarı riskleri nedeniyle günümüzde kullanımı oldukça sınırlanmıştır.

Günümüz modern cerrahi ve yoğun bakım pratiklerinde; anafilaksi, koagülasyon bozukluğu (trombosit disfonksiyonu ve trombosit ve koagülasyon faktörlerinin dilüsyonu) ve böbrek hasarı (nefrotoksisite) riski nedeniyle kullanımı sınırlıdır.

Kan ürünlerinin yerine geçmez; yalnızca geçici volüm ekspansiyonu sağlar. Diyabetik hastalarda kan şekeri takibi zorunludur. Günlük güvenli doz sınırı 20 mL/kg (yaklaşık 1500 ml) ile kısıtlıdır.

9. Kaynaklar

  1. Lewis SR, Pritchard MW, Evans DJ, Butler AR, Alderson P, Smith AF, Roberts I. Colloids versus crystalloids for fluid resuscitation in critically ill people. Cochrane Database Syst Rev. 2018 Aug 3;8(8):CD000567. doi: 10.1002/14651858.CD000567.pub7. PMID: 30073665; PMCID: PMC6513027. Pubmed, Cochrane Library, PDF
  2. Evans L, Rhodes A, Alhazzani W, Antonelli M, Coopersmith CM, French C, Machado FR, Mcintyre L, Ostermann M, Prescott HC, Schorr C, Simpson S, Wiersinga WJ, Alshamsi F, Angus DC, Arabi Y, Azevedo L, Beale R, Beilman G, Belley-Cote E, Burry L, Cecconi M, Centofanti J, Coz Yataco A, De Waele J, Dellinger RP, Doi K, Du B, Estenssoro E, Ferrer R, Gomersall C, Hodgson C, Møller MH, Iwashyna T, Jacob S, Kleinpell R, Klompas M, Koh Y, Kumar A, Kwizera A, Lobo S, Masur H, McGloughlin S, Mehta S, Mehta Y, Mer M, Nunnally M, Oczkowski S, Osborn T, Papathanassoglou E, Perner A, Puskarich M, Roberts J, Schweickert W, Seckel M, Sevransky J, Sprung CL, Welte T, Zimmerman J, Levy M. Surviving sepsis campaign: international guidelines for management of sepsis and septic shock 2021. Intensive Care Med. 2021 Nov;47(11):1181-1247. doi: 10.1007/s00134-021-06506-y. Epub 2021 Oct 2. PMID: 34599691; PMCID: PMC8486643. Pubmed, PMC Fulltext, Springer Nature Link, PDF
  3. Ljungström KG. Safety of dextran in relation to other colloids--ten years experience with hapten inhibition. Infusionsther Transfusionsmed. 1993 Oct;20(5):206-10. doi: 10.1159/000222845. PMID: 7508309. Pubmed.
  4. Miller RD, Cohen NH, Eriksson LI, et al. Miller's Anesthesia. 10th Edition. Elsevier; 2024.
  5. Hall JE. Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. 15th Edition. Elsevier; 2025.

< Dekstran 40 + %0,9 NaCl

Dekstran 70 >

Sıvı Elektrolit Dengesi