Yazan: Prof. Dr. Ömer Rıdvan Tarhan
Kalsiyumun Vücutta Dağılımı ve Taşınması
Kalsiyum (Ca²⁺), vücutta en bol bulunan elektrolit / mineraldir olup %99'u kemik dokusunda depolanır. Geriye kalan %1’lik kısım ekstrasellüler sıvıda ve yumuşak dokularda bulunur. Kanda kalsiyum 3 şekilde bulunur (taşınır).
- %40’ı albümine bağlı,
- %10’u anyonlara bağlı (fosfat, sitrat, bikarbonat),
- %50’si iyonize (serbest) formdadır.
Albuminin Kan Kalsiyum Düzeyine Etkisi
Kalsiyumun yaklaşık %40’ı albumin ile bağlı bulunduğu için, albumin düzeyindeki değişiklikler total kalsiyum ölçümünü etkiler:
- Albumin düşükse: Total kalsiyum düşük ölçülür → yalancı hipokalsemi
- Albumin yüksekse: Total kalsiyum yüksek ölçülür → yalancı hiperkalsemi
Her iki durumda da iyonize kalsiyum genellikle normaldir ve gerçek bir kalsiyum dengesizliği olmayabilir. Klinik değerlendirmede iyonize kalsiyum en güvenilir parametredir. Total kalsiyum yorumlanacaksa mutlaka albümine göre düzeltilmiş kalsiyum hesaplanmalıdır.
Biyokimya laboratuvarlarında total kalsiyum ölçülür, kan gazı cihazları ise iyonize kalsiyumu ölçerler. Bunu, laboratuvar sonuç kağıdındaki birimlerden de fark edebiliriz, sırasıyla mg/dl, mmol/L.
Düzeltilmiş Total Kalsiyum Formülü
Düzeltilmiş kalsiyum, albümin düzeyi normal olsaydı ölçülecek yaklaşık total kalsiyum değerini ifade eder.
- Düzeltilmiş Total Ca = Ölçülen Total Ca + [0.8 x (4 - Albumin)]
🤔Hesaplama Örneği:
- Ölçülen Total Ca: 7.8 mg/dL
- Albumin: 2.5 g/dL
- Hesaplama: 7.8 + [0.8 × (4 - 2.5)] = 7.8 + (0.8 × 1.5) = 7.8 + 1.2 = 9.0 mg/dL
- Sonuç: Hastada yalancı hipokalsemi var, gerçekte kalsiyum normal.
Kalsiyumun Fizyolojik Görevleri
Kalsiyumun diğer hayati fonksiyonları:
- Nöromüsküler İleti: Sinir uçlarından asetilkolin salınımı ve kas kontraksiyonu
- Kardiyak Fonksiyon: Kalp kası kontraktilitesi ve iletim sistemi
- Hücre Sinyal İletimi: İkinci haberci olarak hücre içi süreçlerin düzenlenmesi
- Enzim Aktivasyonu: Birçok enzimatik reaksiyonda kofaktör
- Kemik ve Diş Sağlığı: Mineralizasyon ve yapısal bütünlük
- Hormon Salınımı: Endokrin hücrelerden hormon sekresyonu
Kalsiyum Hemostazı: PTH, Kalsitonin ve D Vitamini
Serum kalsiyum düzeyi, paratiroid hormonu (PTH), kalsitonin ve D vitamini arasındaki etkileşimle düzenlenir.
PTH ve kalsitonin, endokrin hücreler (sırasıyla; paratiroid bezler ve tiroiddeki parafoliküler C hücreleri) tarafından salınan düzenleyici hormonlardır; D vitamini ise ya diyetle alınır ya da ultraviyole ışınlarına maruz kalındığında deride kolekalsiferol şeklinde sentezlenir.
Kemik dokusu, kalsiyum ve diğer minerallerin matriks içinde depolandığı çok büyük bir kalsiyum rezervuarıdır. Kemikteki kalsiyum tuzlarının dönüşümü (yapım ve yıkımı) sürekli devam eder ve bu süreç, ekstrasellüler sıvıdaki iyonize kalsiyum [iCa²⁺] düzeyinin sabit tutulması açısından hayati öneme sahiptir.
Paratiroid Hormonu (PTH)
Paratiroid bezlerdeki reseptörler, ekstrasellüler [iCa²⁺] düzeyi azaldığında PTH salgısını artırır. PTH’nın başlıca etkileri şunlardır:
- Kemikte osteoklastları aktive ederek kemik matriksinden kalsiyum salınımını artırır.
- Böbrek tübüllerinde kalsiyum geri emilimini artırır, aynı zamanda fosfat atılımını uyarır.
- D vitamini ile birlikte, bağırsak lümeninden kalsiyum emilimini güçlendirir.
Kalsitonin
Kalsitonin, kalsiyum metabolizmasında PTH nın zıttı etkiler gösterir. Tiroid bezinin C hücrelerinden salgılanır. Kalsitonin düzeyi arttığında, ekstrasellüler [iCa²⁺] azalır ve kalsiyum kemik matriksine daha fazla bağlanır.
D vitaminleri (D2, D3 kast edilir) ve Kalsitriol Hormonu
D vitaminleri (D2 ve D3) aslında bir prohormondurlar; dolaşımda önce karaciğerde sonra da böbrekte olmak üzere 2 kez hidroksilasyona uğrar ve aktif formlarına (kalsitriollere) dönüşürler.
D2 ve D3’ün Metabolik Aktivasyon Süreci
D3 Vitamini (Kolekalsiferol)
- Kaynak
- Ciltte UVB ile sentez: 7-dehidrokolesterol (kolesterol öncüsüdür) → UVB → D₃
- Diyet: Hayvansal gıdalar (yağlı balık, yumurta sarısı, karaciğer)
- Karaciğerde Birinci Hidroksilasyon: D₃ → 25-hidroksi D₃ (Diğer adlar; 25(OH)₂D₃, 25-hidroksikolekalsiferole, calcifediol, calcidiol))
- Böbrek İkinci Hidroksilasyon: 25(OH)D3 → 1,25-dihidroksi D₃ (aktif hormon = kalsitriol) (Diğer adlar; 1,25(OH)₂D₃, 1,25-dihidroksikolekalsiferol)
D2 Vitamini (Ergokalsiferol)
- Kaynak
- Diyet: Bitkisel kaynaklar (UV ile işlem görmüş mantarlar)
- Takviyeler ve bazı ülkelerde reçeteli ilaç formları (TR hariç)
- Karaciğerde 1. Hidroksilasyon: D2 → 25-hidroksi D₃ [25(OH)D2] (depo form)
- Böbrek 2. Hidroksilasyon: 25(OH)D3 → 1,25-dihidroksi D2 [1,25(OH)₂D2] (aktif hormon kalsitriole çok benzer, kalsitriol analoğu da denir)
Kalsitriolün Etkileri
- Bağırsaktan kalsiyum ve fosfat emilimini artırır,
- PTH ile birlikte kemik rezorpsiyonunu uyararak, ekstrasellüler sıvıdaki kalsiyum düzeyini yükseltir.
Bu üçlü hormonal denge ( PTH, kalsitonin ve D vitamini ) kalsiyum homeostazının temelini oluşturur.
Özetle;
- D vitamini (kolekalsiferol/ergokalsiferol): Vitamin olarak sınıflandırılır (dışarıdan alınır),.
- 25(OH)D: Biyobelirteç/depo formudur.
1,25(OH)₂D (Kalsitriol): Aktif bir steroid hormondur.
